Bölüm 2 — Konu 5: Değişken Tanımlama — `var`, `final`, `const` Farkı

Bölüm 2'ye hoş geldin. Bu bölümde değişkenleri ve veri tiplerini derinlemesine işleyeceğiz. İlk konumuz, Dart'ta bir değişken tanımlamanın üç temel yolu: var, final ve const.

#var — Değeri Değişebilen, Tipi Çıkarılan Değişken

void main() {
  var isim = "Ahmet";
  print(isim); // Ahmet

  isim = "Mehmet"; // ✅ değer değiştirilebilir
  print(isim); // Mehmet
}

var ile bir değişken tanımladığında, Dart tip çıkarımı (type inference) yapar — yani sen tipi yazmasan da Dart, verdiğin ilk değere bakarak tipi otomatik belirler. Yukarıdaki örnekte isim değişkeni, "Ahmet" bir String olduğu için otomatik olarak String tipinde kabul edilir.

Önemli detay: Tip bir kere belirlendikten sonra değişmez. Yani:

void main() {
  var yas = 25;
  yas = "yirmi beş"; // ❌ HATA! yas zaten int olarak belirlendi
}

Bu kod derlenmez — var "tipi sonradan istediğim gibi değiştirebileceğim" anlamına gelmiyor, sadece "tipi ilk değere göre otomatik belirlensin" anlamına geliyor. Bu, Dart'ın statik tip sisteminin bir sonucu — JavaScript'teki var ile karıştırılmamalı, çok farklı davranıyor.

#final — Bir Kere Atanan, Sonra Değiştirilemeyen Değişken

void main() {
  final sehir = "İstanbul";
  print(sehir); // İstanbul

  sehir = "Ankara"; // ❌ HATA! final değişken yeniden atanamaz
}

final, değişkene bir kere değer atamana izin verir; o değer atandıktan sonra bir daha değiştirilemez. var'dan farkı burada: var ile değeri istediğin kadar değiştirebilirsin, final ile sadece bir kere atayabilirsin.

Önemli nüans: final değişkenin değeri, çalışma zamanında (runtime) belirlenebilir:

void main() {
  final simdikiSaat = DateTime.now(); // her çalıştırmada farklı bir değer
  print(simdikiSaat);
}

Bu geçerlidir çünkü final'in tek şartı "bir kere atanması" — o değerin programın derlenme anında mı yoksa çalışma anında mı belirlendiği önemli değil.

#const — Derleme Zamanında Sabitlenen Değer

void main() {
  const pi = 3.14159;
  print(pi);

  pi = 3.14; // ❌ HATA! const değiştirilemez
}

const da final gibi değiştirilemez, ama çok daha katı bir kuralı var: değeri derleme zamanında (compile-time) bilinmelidir.

void main() {
  const simdikiSaat = DateTime.now(); // ❌ HATA!
  print(simdikiSaat);
}

Bu kod çalışmaz çünkü DateTime.now() programın her çalıştırılışında farklı bir sonuç üretir — bu değer ancak çalışma zamanında bilinebilir, derleme zamanında değil. const bunu kabul etmez.

#Üçünü Karşılaştıralım

#Hangisini Ne Zaman Kullanmalı?

Pratik bir kural: Varsayılan olarak final kullan. Değeri gerçekten sonradan değiştirmen gerekiyorsa var kullan. Değer, program çalışmadan önce (derleme anında) zaten belli, hiç değişmeyecek bir sabitse const kullan.

void main() {
  const uygulamaAdi = "Sipariş Takip"; // hiç değişmeyecek bir sabit → const
  final baslangicZamani = DateTime.now(); // bir kere atanıyor ama runtime'da belirleniyor → final
  var siparisSayisi = 0; // her siparişte artacak → var

  siparisSayisi = siparisSayisi + 1;
  print("$uygulamaAdi - $siparisSayisi sipariş, başlangıç: $baslangicZamani");
}

Neden var yerine varsayılan olarak final önerilir? Bu bir yazılım mühendisliği prensibiyle ilgili: bir değişkenin değişmeyeceğini garanti altına almak, kodu okuyan (ve gelecekte bakımını yapan) kişi için büyük bir netlik sağlar. "Bu değer bir daha değişmeyecek" bilgisi, hata ayıklarken (debugging) işini çok kolaylaştırır. Flutter'da da bu pratiği sürekli göreceksin — özellikle widget'ların final alanlarında.

#const ile İlgili İleri Bir Not (Şimdilik Bilgi Amaçlı)

const, sadece değişkenler için değil, nesneler için de kullanılabilir ve bu durumda özel bir performans avantajı sağlar — Dart, aynı const nesneyi bellekte sadece bir kere tutar (nesne değişmez olduğu için tekrar oluşturmaya gerek yoktur). Bunu Bölüm 13'te "memory model & performans" konusunda derinlemesine işleyeceğiz; Flutter'da da const Widget(...) şeklinde sürekli karşına çıkacak. Şimdilik sadece var olduğunu bil.

#Sık Yapılan Hata: final ile const Karıştırmak

final a = 10; // ✅ geçerli
const b = 10; // ✅ geçerli — çünkü 10 zaten derleme zamanında bilinen bir sabit

final liste = [1, 2, 3];
liste.add(4); // ✅ geçerli! final, listenin İÇERİĞİNİN değişmesini engellemiyor,
              // sadece "liste" değişkenine YENİ BİR liste atanmasını engelliyor
print(liste); // [1, 2, 3, 4]

Bu son örnek kafa karıştırıcı olabilir — final/const, değişkenin kendisinin yeniden atanmasını engeller, ama eğer o değişken bir liste/harita gibi değiştirilebilir (mutable) bir nesneyse, o nesnenin içeriği yine değiştirilebilir. Bunu koleksiyonlar konusunda (Bölüm 4) daha net göreceğiz.

#🎯 Bu Dersten Çıkarılması Gerekenler

• var: tipi otomatik belirlenir, değer istenildiği kadar değiştirilebilir.
• final: bir kere atanır, runtime'da belirlenebilir, sonra değiştirilemez.
• const: bir kere atanır, değeri derleme zamanında bilinmelidir, sonra değiştirilemez.
• Pratik kural: varsayılan olarak final kullan, gerçekten değişmesi gerekiyorsa var, kesin sabitse const.
• final/const değişkenin yeniden atanmasını engeller ama nesnenin içeriğinin değişmesini engellemeyebilir.

#📝 Ödevler

• [ ] var, final ve const ile birer değişken tanımla, hangisinin neden değiştirilemediğini yorum olarak açıkla.
• [ ] Bir kişinin adı, yaşı, boyu ve öğrenci olup olmadığını tutan 4 değişken oluştur, tiplerini açıkça belirt.
• [ ] const ile DateTime.now() atamayı dene, hatayı gözlemle; sonra aynı satırı final yaparak düzelt.
• [ ] final bir liste tanımla, listeye eleman ekleyip çıkararak (.add(), .remove()) final'in listenin içeriğini değil, değişkenin kendisini koruduğunu göster.

Sıradaki konu: Bölüm 2 — Konu 6: Temel Tipler (int, double, String, bool)